تبلیغات
مرجع جامع بوشهرشناسی

مرجع جامع بوشهرشناسی

نویسنده : محمد جواد منصورزاده پنجشنبه 26 دی 1387, 03:42 ق.ظ

آیت الله سید عبدالحسین لاری و نهضت تنگستان

محمد باقر وثوقی ـ دانشگاه آزاد اسلامی لارستان

 

اینکه در پژوهش های تاریخ معاصر ایران، به ویژه نهضت های جنوب در یکصد ساله اخیر و بالاخص در انقلاب مشروطیت و پیامدهای آن، نام روحانیت و عملکرد این قشر قدرتمند اجتماعی دیده شده، از موارد آشکار و یکی از ویژگی های بارز این نهضت ها بشمار می رود. یکی از اصیل ترین قیام های محدوده ی جنوب ایران در مبارزه با استبداد و استعمار، قیام تنگستانی ها به رهبری گروهی روحانیون و دلاورمردان این خطه می باشد. هر چند به دلیل عدم دسترسی به پژوهشی تاریخی و مستقل با ویژگی های علمی، درباره ی این نهضت نمی توان برآوری نهایی و واقع گرایانه نسبت بدان یافت، امّا در معدود پژوهش های فردی و از آن میان نوشته های «رکن زاده آدمیت» و «فراشبندی» و گزارش های پراکنده ی مورخین ایرانی و اسناد برجای مانده از آن دوره که مهم ترین بخش آن مربوط به بایگانی وزارت امور خارجه بریتانیا موسوم به «PRO» می باشد، می توان به محدوده ی کلی قیام در شکل عام آن دست یافت.


پژوهش های عمیق در این باره هنوز صورت تحقّق به خود نگرفته و قضاوت نهیی درباره ی تأثیرات این نهضت این نهضت را می توان پس از یک دوره ی بازنگری، به ویژه در اسناد و مکاتبات و روزنامه های آن عصر، به انجام رسانید. با این حال در تصور عامه و در قضاوت نهایی منابع موجود از تأثیرات فکری و نظامی نیروهای «سید عبدالحسین لاری» در قیام «تنگستان» سخن رفته است و از آن ـ هر چند اندک و گذرا ـ یاد می گردد.

برای پژوهشگران معاصر تاریخ ایران به دلایلی که ذکر شد، جزئیات نهضت و نقش نیروهای متفاوت آن هنوز به خوبی روشن نشده است و از آن میان مبهم ترین بخش در حلقه ارتباطی روحانیت و نهضت تنگستان را می توان در رابطه «سید عبدالحسین لاری» و «مجاهدین بوشهر» یافت. منابع موجود بیشترین توجه خود را در ارتباط «سید» و دلیران تنگستان در سال های جنگ اوّل و پس از آن در مبارزات بر علیه استعمار معطوف داشته و از اطلاعات آن ها می توان رابطه ای فکری و معنوی را دریافت که با صدور فتوای جهاد بر علیه انگلیس به اوج خود رسیده است.

اینکه «رکن زاده آدمیّت» اولین گزارشگر ارتباط میان «سید» و تنگستانی ها نبوده، درست می باشد، امّا بیشترین توجه پژوهشگران به اطلاعات او در این باب ختم شده و تحقیقات بعدی تنها به استناد داده های او شکل گرفته است که نمونه بارز آن می توان در پژوهش «علیمراد فراشبندی» مشاهده نمود. «رکن زاده آدمیت» در «دانشمندان و سخن سرایان فارس» و در پرداخت رجال شناسی خویش در چند مورد این ارتباط را نشان داده و از آن یاد کرده است و بهمین منوال پژوهشگران بعدی تنها به اعلامیه جهاد «سید» بر علیه قوامیها و انگلیس اشاره کرده اند. در حالی که مطالعات عمیق تر می تواند راهگشای بسیاری از مسائل در رابطه دو نهضت لارستان و بوشهر باشد. قیام هایی که هر چند در پژوهش های گذشته چندان مورد توجه قرار نگرفته اند، امّا از لحاظ ویژگی و ساختار اجتماعی قابل بررسی عمیق می باشد.

به دنبال تحقیقات «لارشناسی» که از 1360 به بعد ادامه داشته و آن زمان که رساله ی پایانی خود را در مبارزات لارستان در جنبش مشروطیت به انجام می رسانیدم، به بعضی از نکات تازه در ارتباط نهضت لارستان و بوشهر برخوردم که تا کنون معرفی و شناسانده است. هر چند هنوز تحقیقات بیشتر و تفحص بیش از پیشبه طور کامل به انجام نرسیده است، امّا خلاصه ای یافته های خود را در این مختصر معرفی تا در دسترس علاقمندان قرار گیرد، مفصّل این پژوهش در وقت مناسب منتشر خواهد گردید. بدون آن که به جزئیات تفصیلی ارتباط دو نهضت بپردازیم، تنها به گوشه ای از این ارتباط به ویژه در سال های انقلاب مشروطیت پرداخته، آن را معرفی آن را به زمان آینده موکول می نمائیم.

اولین ارتباط تنگاتنگ نهضت لارستان و بوشهر در سال 1326 هـ ق و به دنبال قیام عمومی جنوب در همراهی نهضت مشروطیت به چشم می خورد. اطلاعات نسبتاً عمیق را می توان از نوشته های «ناظم السلام کرمانی»، «محمد شریف کاشانی» و رونامه های صوراسرافیل، انجمن اخوات شیراز، دارالعلم شیراز، ندای اسلام و حبل المتین کلکته یافت. گزارش های موجود در مرکز اسناد وزارت امور خارجه انگلیس «PRO» از اهمیت بسیاری برخوردار است، از این اسناد منتشر نشده، «یادداشت های معین دفتر» و «اعلامیه دفاعیه جنگ اول» و «دوحه احمدیه فی احوال ذریه الزکیه» و «دره التواریخ» از جمله اسناد مهم و منتشر نشده می باشند. «مرکز اسناد ملی» ایران و «وزارت امور خارجه» نیز بایستی بطور قطع مدنظر گرفته شده و مکاتبات موجود در آن را به بررسی نشست.

ما در این مختصر، با توجه به منابع بالا ـ که تا کنون مورد توجه قرار نگرفته اند ـ سعی خواهیم نمود تنها به روشن ساختن گوشه ای از ارتباط «سید» و «تنگستانی ها» در مقطع زمانی محدود سال های 1326 تا 1327 هـ ق پرداخته و اهمیت این ارتباط و منابع موجود را بشناسیم. این بررسی مختصر و در حد معرفی زوایای ارتباط می باشد.

قیام لارستان به رهبری «آیت الله سید عبدالحسین لاری» همزمان با نهضت مشروطیت شکل گرفته و در دوران ساتبداد صغیر به اوج خود رسیده است، به گونه ای که در این ایام لارستان به عنوان مرکز ثقل سیاسی فارس مطرح گردیده است. در یک جمع بندی کلی می توان سه دوره متمایز را برای نهضت «سید» مشخص نمود.

الف : دوران شکل گیری و مبارزات ضد مسیونری و یهودی گری در فارس و لارستان (بین سال های 1320 تا 1324 هـ ق)

ب : دوران اوج نهضت و شرکت نیروهای سید در مبارزات مشروطه خواهی و ورود «سید» به صحنه سیاسی ـ فکری مشروطیت (سال های 1324 تا 1332 هـ ق)

ج : دوران مبارزه فکری و معنوی «سید» در جنوب ایران بر علیه استبداد و استعمار (سال های 1332 تا 1345 هـ ق)

دوره ی اول: در این دوره «سید» توانست با مبارزه فکری و کادرسازی انقلابی به توانمندی لازم جهت تأثیرگذاری در نیروهای اجتماعی فارس رسیده و اولین ارتباط گسترده خود را با نیروهای توانمند ایلی قشقایی به رهبری «صولت الدوله» دست یابد. همین آشنایی بعدها زمینه ارتباط سه گانه لارستان و قشقایی ها و تنگستانی ها را بوجود آورده و تا سال های جنگ جهانی اول تداوم یابد. در همین دوره «سید» و نیروهای لارستان در مقابل اتحادیه سیاسی ایلی «خمسه» به رهبری خاندان «قوام» قرار گرفته و رو در روی آن به مقاومت و مبارزه پرداخت. این امر بعدها در سیر حرکت نهضت او تأثیرات بسیاری را برجای گذاشت.

دوره ی دوم: بین سال های 1325 تا 1332 هـ ق بود که «سید» توانست بیشترین ارتباط خود را با نهضت تنگستان از طریق چهره های مبارز آن منطقه و از آن میان «زائر خضرخان تنگستانی» و «شیخ حسین خان چاه کوتاهی» و «رئیس علی دلواری» برقرار ساخته و در تحولات بوشهر مؤثر واقع شود. این ارتباط به شکل اعزام نیروی کمکی به بوشهر و مکاتبات و مراسلات جهت تحریض و تشویق مجاهدین صورت پذیرفته است. متن تلگرافی از «سید» در روزنامه «عروره الوثقی» شماره 2 مورخه 26 صفر 1327 هـ ق دردست می باشد که نشان از این ارتباط و هماهنگی دارد. در همان ایام در سرمقاله «صوراسرافیل» چنین آمده است.

«فارس و لارستان و بوشهر تحت تصرف قشون سیدعبدالحسین لاری است، در بوشهر و بندرعباس و سایر نواحی خلیج فارس حکام مقتول و مطرود و حکومت دردست ملی هاست»

«محمد مهدی شریف کاشانی» در «واقعات اتفاقیه در روزگار» درباره این ارتباط آورده است:

«بوشهر و بنادر هم به هّم حضرت مستطاب سیدعبدالحسین لاری در تصرف هواخواهان مشروطیت آمده و انجمن های ایالتی و ولایتی مفتو ح و دائر شده است.»

هماهنگی موجود میان نهضت لار ستان و بوشهر در جنبش مشروطیت از طریق رهبران فکری آن صورت می گرفت، «رکن زاده آدمیت» در دانشمندان و سخن سرایان فارس آورده است:

«علم الهدی اهرمی در اوایل مشروطیت و طغیان محمدمیرزا به فتوای مرحوم سیدعبدالحسین لاری و هم به اجتهاد خود رئیس علی دلواری را با صد تفنگچی به بوشهر خواست و با مدد آن ها و آزادیخواهان بوشهر و تمام ادارات آن از دست مستبدین خارج گردید.»

«مارژ سایکس» وابسته نظامی کنسولگری انگلیس در بوشهر در گزارش خود آورده است:

«سید عبدالحسین لاری شرحی به یکی از ملاهای بوشهر نوشته و در آن اشاره نموده است که با قوام جنگ نموده و او را به کلی مغلوب کرده و اشعار داشته که پرداخت مالیات راه در لار قدغن کرده است.»

«معین دفتر» منشی صولت الدوله قشقایی در خاطرات منتشر نشده اش از این ارتباط صحبت راندهو دادن القاب به مجاهدین تنگستانی را ذکر کرده است. او بخشی از خاطرات خود آورده است:

«شیخ حسین چاه کوتاهی و زائر خضرخان تنگستانی از طرف حاج سید عبدالحسین لاری لقب سردار اسلام یافته و تحریک و تشجیع برای جهاد شده اند.»

با اینکه «فراشبندی» در تحقیق خویش هر دو لقب را به سردار اسلام و سالار اسلام معرفی نموده است، امّا از این ارتباط نامی به میان نیاورده است. «شیخ عبدالحمید مهاجری» منشی «سیدعبدالحسین لاری» در خاطرات منتشر نشده اش به نام «دوحه احمدیه فی احوال ذریه الزکیه» که پرداختی رجال شناسی راجه به «سید» دارد، زائر خضرخان و شیخ حسین چاه کوتاهی را از شاگردان سید دانسته و ارتباط آن ها را به خوبی در چند مورد مشخص ساخته است. نوشته های او از اولین منابعی است که درباره ورود نیروهای تنگستانی به لار و دیدار با «سید» بحث نموده است. این امر در اوج نهضت و در دوران استبداد صغیر به انجام رسیده است.

ارتباط «سید» و نیروهای بوشهر به گونه ای انجام پذیرفته است که در مرکز ـ تهران ـ به اشتباه خبر ورود «سید» و نیروهایش به «بوشهر» شایع گردید.«ناظم لاسلام کرمانی» در بررسی تحولات ایران در ربیع الاول سال 1327 هـق چنین آورده است :

«حضرت حجه الاسلام سید لاری در پنج روز قبل با لشکری ملی با فتح و پیروزی وارد گردیده و بندرعباس و لنگه و نخیلو و بنادر فارس تماماً به تصرف حضرت سیدلاری درآمده و عموم اتباع دولت از حاکم و اجزاء فرار کرده اند.»

اینکه آیا «سید» به بوشهر رفته است یا نه برای ما هنوز مشخص نیست و یا بهتر بگوییم سندی قطعی دال براین اتفاق بدست نیامده است. در حالیکه بنابه روایات موجود، «سید» در آن زمان در شیراز بوده و مشغول درگیری شدید با مستبدین بوده است. روایت «ناظم الاسلام» گواه ارتباط تنگاتنگ «سید» و نیروهای انقلابی بوشهر می باشد که در اوج نهضت او صورت پذیرفته است.

بهر روی در اوایل ربیع الاول سال 1327 هـ ق، اولین حرکت گسترده بوشهر بر علیه مستبدین به رهبری سیدمرتضی اهرمی و مجاهدات رئیس علی دلواری آغاز گردید و مأمورین دولتی بوشهر، بدون هیچگونه مقاومتی مقر حکومتی را ترک و مهام امور بدست مجاهدین افتاد. این پیروزی با تلگرافی مختصر و مفید به اشرف اطلاع داده شد.

«از بوشهر به نجف، شهر تصرف، انجمن مفتوح، گمرک متصرف، حکومت فرار، ملت غالب» در متن نسخه خطی «دره التواریخ» راجع به کمک های نظامی «سید» به دلیران تنگستانی سخن رفته است و حکایت از فرستادن نیروهای کمکی دشتستان در محدوده ی سیاسی لارستان به بوشهر دارد.

تمامی اسناد و مدارک ذکر شده ـ بطور اختصار ـ نشان از ارتباط تنگاتنگ نهضت لارستان و بوشهر در جریان انقلاب مشروطیت دارد، این ارتباط از دو جنبه نظامی و فکری خود را نمایانده است. امری که تا کنون کمتر اشاره شده و محتاج به تحقیقات بیشتر در جهت شناساندن آن می باشد.

با این تعبیر می توان یافت که ارتباط «سید» و نیروهای تنگستانی سال های پیش از جنگ جهانی اول و از سال 1326 هـ ق آغاز و نهایتاً در سال های مبارزه دلاورمردان تنگستانی با استبداد و استعمار به اوج خود رسیده است. این ارتباط به دلیل هم مرز بودن لارستان ـ در محدوده سیاسی آن روزگار ـ با تنگستان از طریق بندرکنگان و دیر و با توجه به حاکمیت سیاسی بوشهر بر بنادر عباسی و لنگه که تحت نفوذ کامل نیروهای سید بوده اند، انجام پذیرفته است. در این میان نبایستی نقش واسطه ای را که «صولت الدوله» قشقایی و نیروهای ایلی منطقه فارس ایفا کرده اند را هرگز فراموش نمود.

متأسفانه در معدود منابعی که به قیام تنگستانی ها پرداخته اند، تنها به ذکر ارتباط فکری «سید» از طریق صادر کردن حکم جهاد در جریان جنگ جهانی. مدافعه نیروهای تنگستانی اکتفا گردیده است و ارتباط سالیان پیش از آن نمایانده نشده است. ارتباطی که با بررسی عمیق تر و بیش از پیش می تواند راهگشای بسیاری از نایافته های تاریخی این مرز و بوم باشد و زوایای تاریک ارتباط دو نهضتی که به رهبری «سید عبدالحسین لاری» ضربه های مهلکی را به پیکره استبداد و استعمار وارد ساخته و صحنه های زیبایی را از این رویارویی به نمایش بگذارد. اگر چه مورخین تاکنون به پرده آخر این نمایش زیبا پرداخته اند، تلاش ما از این پس بر این خواهد بود که با وضوح بیشتر زوایای تاریک اولین ارتبات را پیش از پرده آخر به تصویر کشیده و از این رهگذر تاریخ مبارزات جنوب ایران را بهتر بشناسانیم. این امر میسّر نمی شود مگر با تلاش و پیگیرهای مجدانه محققین و پژوهشگران داخلی که امید است با برگزاری سمینارهایی از این دست، امکان تبادل نظر و افکار و نهایتاً دستیابی به نایافته های تاریخ این مرز و بوم بیش از پیش فراهم و میسّر گردد.


دسته بندی: تاریخ بوشهر ,



» آدرس جدید سایت "مرجع جامع بوشهرشناسی" ( چهارشنبه 17 اسفند 1390 )
» زندگینامه میرزا عباس دیّری ( پنجشنبه 11 اسفند 1390 )
» سنج و دمام ( دوشنبه 7 آذر 1390 )
» یزله ( چهارشنبه 16 شهریور 1390 )
» متن نامه شهید رئیسعلی‌دلواری به مجتهد برازجانی ( سه شنبه 15 شهریور 1390 )
» دُم دُم سحری ( شنبه 22 مرداد 1390 )
» آیین طلب باران ( شنبه 18 تیر 1390 )
» موسیقی بوشهر: نی انبان؛ نی همبونه ( چهارشنبه 1 تیر 1390 )
» شهید دلواری در کلام مقام معظم رهبری ( شنبه 28 خرداد 1390 )
» معرفی کتاب هم صدا با نخل های تشنه ( جمعه 13 خرداد 1390 )
» نو یافته های باستان شناسی در بندر سیراف ( جمعه 5 فروردین 1390 )
» زندگینامه خالوحسین بردخونی دشتی ( شنبه 21 اسفند 1389 )
» منطقه حفاظت شده مند ( دوشنبه 11 بهمن 1389 )
» زندگینامه استاد ایرج صغیری ( جمعه 3 دی 1389 )
» زندگینامه دکتر سید جعفر حمیدی ( پنجشنبه 4 آذر 1389 )
» زندگینامه سید بهمنیار حسینی (مفتون بردخونی) ( یکشنبه 18 مهر 1389 )
» مسقطی ( سه شنبه 26 مرداد 1389 )
» زندگینامه شیخ حسن آل عصفور بوشهری ( شنبه 16 مرداد 1389 )
» بافت‌ قدیم‌ بوشهر ( شنبه 22 خرداد 1389 )
» به مناسبت روز خلیج فارس ( جمعه 10 اردیبهشت 1389 )
» انتشار اولین هفته نامه مصور ایرانی در بوشهر ( جمعه 6 فروردین 1389 )
» سند ساواک در مورد تظاهرات نیروی هوایی بوشهر ( دوشنبه 19 بهمن 1388 )
» این حسین کیست که ... ( دوشنبه 7 دی 1388 )
» دانلود تك نوازی نی انبون ( پنجشنبه 19 آذر 1388 )
» تصویر: خلیج فارس ( سه شنبه 10 آذر 1388 )
» ویژگی های دستوری لهجه بوشهری ( یکشنبه 12 مهر 1388 )
» گمنه یا للك ( جمعه 10 مهر 1388 )
» گره چینی ( سه شنبه 7 مهر 1388 )
» مجموعه تصاویر بوشهر 2 ( پنجشنبه 2 مهر 1388 )
» سفالگری ( چهارشنبه 1 مهر 1388 )
موضوعات وبلاگ

آمار بازدید


کل بازدید ها :
بازدید امروز :
بازدید دیروز :
بازدید این ماه :
بازدید ماه قبل :
تعداد نویسندگان :
تعداد کل مطالب :
آخرین بروز رسانی :

درباره ما


این وبلاگ جهت آشنایی عموم مردم با تاریخ و فرهنگ مردم بوشهر می باشد.
از کلیه کسانی که توانایی همکاری را دارند خواهش می شود تا مطالب خود را به ایمیل من بفرستید تا با نام خودتان در این وبلاگ ثبت گردد.
*******************
به جهت تعدد مطالب و محدود بودن پست های صفحه اصلی، شما قادر به مشاهده تمام پست ها نمی باشید. از این رو به شما پیشنهاد می شود از آرشیو موضوعی جهت دستیابی به پست های پیشین استفاده کنید.
ایجاد کننده وبلاگ : وبسایت شخصی محمد جواد منصورزاده

http://www.up.lianportal.com/images/04734904814806328121.gif

از ما حمایت کنید

به بوشهریها امتیاز دهید